A think piece by S. Papadopoulou, MSc.
Από την αυγή σχεδόν των αιώνων, τα όνειρα γοήτευαν τους ανθρώπους· από τους αρχαίους Σουμέριους και την Αίγυπτο έως τους Αρχαίους Έλληνες και την Ρώμη (Black & Green, 1992, σελ.71-72). Για τους πολιτισμούς αυτούς τα όνειρα ήταν τόπος και τρόπος ο ονειρευόμενος να λαμβάνει κρίσιμα μηνύματα για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του. Πράγματι, οι πρόγονοί μας πίστευαν πως τα μηνύματα του ονείρου συχνά παρουσιάζονταν κωδικοποιημένα με τη μορφή συμβόλων τα οποία και απαιτούσαν ερμηνεία. Η δε ερμηνευτική των ονείρων θεωρούνταν ήδη από το 3100 π.Χ. ιερή τέχνη που απαιτεί ιδιαίτερες ικανότητες, ευφυΐα και ενίοτε θεϊκή έμπνευση ενώ οι επαγγελματίες ονειροκρίτες δηλαδή οι ερμηνευτές ονείρων αποτελούσαν -ιδίως για τους Αρχαίους Έλληνες- αξιοσέβαστο επάγγελμα (Κάλφας και συν., 1990). Στο σύνολό τους, όλες αυτές οι βασικές παραδοχές των προγόνων μας περί του ονείρου και της λειτουργίας αυτού έθεσαν τις βάσεις για τις θεωρίες των ονείρων στη σύγχρονη ψυχολογία (Kara & Özcan, 2019). Από την πλούσια ψυχοθεραπευτική παράδοση θα εστιάσουμε σήμερα στην φαινομενολογική προσέγγιση του ονείρου όπως αυτή διατυπώθηκε και οργανώθηκε από τον C. Moustakas , τον βαθύ και εμπνευσμένο κατα τον Blau (Blau και συν., 2013).
H θέση του ονείρου στην ψυχοθεραπεία
Ο S. Freud (1856–1939) ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης, ήταν ο πρώτος επαγγελματίας που βάσισε την ανάλυσή του στην προσέγγιση του ονείρου αντιμετωπίζοντας το τελευταίο τόσο ως μια τεχνική ψυχοθεραπευτική όσο και ως μια δομή του ανθρώπου. Αναφορικά με το τελευταίο γράφει χαρακτηριστικά: “η ερμηνεία των ονείρων είναι η βασιλική οδός για το ασυνείδητο” (Freud, 1955/2010, σελ.604). Η βασική θέση του Freud (Kara & Özcan, 2019) είναι πως τα όνειρα μοχλεύονται από το ασυνείδητο: αποτελούν τη μεταμφιεσμένη εκπλήρωση μιας απωθημένης και καλά λογοκριμένης επιθυμίας -συνήθως επιθετικής ή σεξουαλικής – του ασυνειδήτου και γι’αυτό στα σύμβολα του ονείρου ο μεγάλος ψυχαναλυτής διαβάζει συνήθως κάποια σεξουαλική συνάφεια (Kara & Özcan, 2019).
Στη σύγχρονη ψυχολογία, ο Jung (1875-1961) είναι ο δεύτερος σημαντικός θεωρητικός των ονείρων μετά τον Freud . Αν και ο Jung διαφέρει από τον Freud σχετικά με τον αποσυμβολισμό των ονείρων ωστόσο διατηρεί την ίδια επίσημη υπόθεση με τον δάσκαλό του: τα όνειρα είναι η συμβολική αφήγηση μιας πραγματικότητας του ασυνειδήτου μας (Bennet, 1970). Η διαφορά έγκειται στο ότι τα σύμβολα του ονείρου για τον Jung αφορούν όχι τόσο σε απωθημένα του προσωπικού ασυνειδήτου αλλά μάλλον σε αρχετυπικές εικόνες του συλλογικού ασυνειδήτου (Adamski, 2011) και γι’αυτο είναι με κάποιον τρόπο κοινές και πανανθρώπινες.
Τέτοιου είδους προσεγγίσεις των ονείρων βασίζονται πολύ στην ερμηνευτική δεινότητα του θεραπευτή και με αυτόν τον τρόπο αφήνουν στο φόντο ελαφρώς την υποκειμενική πραγματικότητα του θεραπευόμενου-ονειρευόμενου. Με ποιον τρόπο ο ίδιος ο ονειρευόμενος νιώθει, ερμηνεύει, βιώνει τον κόσμο του ονείρου του; Πως συνδιαλέγεται με αυτόν; Τι πληροφορίες απολύτως προσωπικές συλλέγει; Με μια διάθεση να φωτίσουν αυτή την υποκειμενική διάσταση αναδείχθηκαν και κάποιες άλλες προσεγγίσεις, περισσότερο φαινομενολογικές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Medard Boss (1903 – 1990), πατέρας της σχολής της Daseinsanalysis. Η τελευταία αποτελεί μια ψυχοθεραπευτική πρακτική επηρεασμένη κυρίως από τα γραπτά του Χάιντεγκερ (Cooper, 2016). Για τον Medard Boss (Boeree, 1998), όλα δεν κρύβονται πίσω από ένα σύμβολο ή πίσω από τον πάντα παρόντα εσωτερικό λογοκριτή. Αντίθετα, τα όνειρα μας έχουν τη δική τους ζωή και δεν αποτελούν φερέφωνα ή αντιπροσώπους των πραγμάτων που μας συμβαίνουν εκεί έξω (Βoss, 1958). Η ζωή του ονείρου είναι τόσο πραγματική όσο η ξυπνητή ζωή και με αυτό τον τρόπο τα όνειρα μας δείχνουν πώς βιώνουμε ολόκληρη τη ζωή μας σήμερα: αν λόγου χάριν νιώθουμε παγιδευμένοι, τα πόδια μας θα δεθούν με τσιμέντο, αν βιώνουμε ελευθερία, θα πετάξουμε κλπ. (Boeree, 1998). Υπό αυτό το πρίσμα, για τον Βoss (Βoss, 1958) ο ίδιος ο ονειρευόμενος είναι ο γνώστης-ερμηνευτής του ονείρου. Ο ρόλος του θεραπευτή έγκειται απλώς στο να διευκολύνει τον ονειρευόμενο να εκφράσει το περιεχόμενο του ονείρου όπως αυτό αποκαλύπτεται. Με αυτόν τον τρόπο, οι εικόνες και οι ιδέες που διαδραματίζονται μέσα στο όνειρο έρχονται στο θεραπευτικό προσκήνιο χωρίς παραμόρφωση, τουλάχιστον κατα τον Βoss (Βoss, 1977). Τα όνειρα αποτελούν πλέον ένα πραγματικό και πλήρες νοήματος βίωμα, και αντιμετωπίζοντας τα έτσι επιτρέπουμε στην εγγενή διορατικότητά τους να φωτίσει τη ζωή του θεραπευόμενού μας. Παρόμοια ματιά πάνω στην ερμηνεία των ονείρων συναντούμε στα θεωρητικά/πνευματικά ξαδέρφια της υπαρξιακής-φαινομενολογικής προσέγγισης (Aanstoos και συν., 2000), στην άλλη άκρη του Ατλαντικού: τους ανθρωπιστικούς- φαινομενολόγους αναλυτές. Λαμπρός εκπρόσωπος σε αυτό το πεδίο αποδείχθηκε ο Αμερικανός κλινικός ψυχολόγος Clark Moustakas (1923 – 2012).
Ο Clark Moustakas αποτέλεσε ιδρυτική προσωπικότητας της τρίτης δύναμης στην αμερικανική ψυχολογία του 1950, της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας (Blau και συν., 2013) . Η φαινομενολογική σκέψη του Moustakas έδωσε προσοχή -μεταξύ άλλων- στην αξία της εσωτερικής ζωής του ανθρώπου (Μoustakas, 1961). Ως τέτοια λοιπόν το όνειρο αποτελεί για τον μεγάλο θεωρητικό φωτεινό σηματοδότη που ρίχνει φως στην ψυχολογική κατάσταση του ονειρευόμενου, στις προθέσεις του, στις δυνατότητές του για ανάπτυξη κλπ.
Ο Moustakas (1994) ανέπτυξε μια προσεκτική μεθοδολογία κατανόησης του ονείρου πέντε σταδίων. Τα στάδια είναι: (α) η επώαση και καταγραφή του ονείρου, όπου ο ονειρευόμενος καταγράφει το όνειρο και το διαβάζει δυνατά ή σιωπηλά. (β) ο προσδιορισμός των οριζόντων του ονείρου, μια διαδικασία υπογράμμισης των σπουδαιότερων στοιχείων ή λέξεων του ονείρου (γ) την ομαδοποίηση των οριζόντων και εξαγωγή θεμάτων (δ) τον προσδιορισμό των υπαρξιακών a priori και τέλος (ε) την ανάπτυξη μιας πορείας δράσης.
Επιλογικές σκέψεις
Όποια χρήσιμη προσέγγιση και να ακολουθηθεί, τα όνειρα παραμένουν ολόδικές μας εμπειρίες, πλήρεις μαθημάτων και νοημάτων όπως ακριβώς και οι εμπειρίες της ξυπνητής ζωής μας. Παραμένουν μια κανονική ζωή με κέντρο τον εαυτό μας ο οποίος παραμένει και αυτός ο ίδιος πάντα τόσο στην εν εγρηγόρση ζωή μας όσο και στην εν ύπνω ζωή. Με αυτή τη σύντομη περιγραφή, μπορούμε ίσως να διερωτηθούμε και ο καθένας προσωπικά τι είδους όνειρα βλέπω; πόσο συχνά; έχω νιώσει την ανάγκη να καταγράψω ποτέ κάποιο χαρακτηριστικό όνειρο μου; υπάρχει κάποια συσχέτιση των ονείρων μου με τις συνθήκες της “ξυπνητής” μου ζωής; υπάρχουν μοτίβα ή εικόνες που επαναλαμβάνονται; τι αισθάνομαι για αυτά; Εαν είχε πρόσωπο και στόμα το όνειρο μου τι θα μου έλεγε σήμερα;
Βιβλιογραφία
Adamski, A. (2011). Archetypes and the collective unconscious of Carl G. Jung in the light of quantum psychology. NeuroQuantology: An Interdisciplinary Journal of Neuroscience and Quantum Physics, 9(3), 563. https://link.gale.com/apps/doc/A485671514/AONE?u=anon~f14db511&sid=googleScholar&xid=76566624
Aanstoos, C. Serlin, I., & Greening, T. (2000). History of Division 32 (Humanistic Psychology) of the American Psychological Association. In D. Dewsbury (Ed.), Unification through Division: Histories of the divisions of the American Psychological Association, Vol. V. Washington, DC: American Psychological Association.
Bennet, E. A. (1970). What Jung really said. Schocken.
Blau, D., Bach, L., Scott, M., & Rubin, S. (2013). Clark Moustakas (1923–2012): Scholar, teacher, colleague and friend. The Humanistic Psychologist, 41(1), 97-99. https://doi.org/10.1080/08873267.2013.752695
Boeree, C. G. (1998). Medard Boss. Personality Theories. Retrieved June, 18, 2022 from http://webspace.ship.edu/cgboer/Boss.pdf
Boss, M. (1958). The analysis of dreams. Philosophical Library.
Boss, M. (1977). ” I dreamt last night…”: A new approach to the revelations of dreaming—and its uses in psychotherapy. (Trans PJ Stern) Gardner.
Cooper, M. (2016). Existential therapies. Sage.
Freud, S. (2010). The interpretation of dreams. The complete and definitive text translated and edited by James Strachey. Basic Books. (Original work published in 1955).
Kara, H., & Özcan, G. (2019). A new approach to dreams in psychotherapy: Phenomenological dream-self model. Sleep and Hypnosis, 21(3), 242-253. http://dx.doi.org/10.5455/Sleep.Hypn.25587
Moustakas, C. (1961). The sense of self. Journal of Humanistic Psychology, 1(1), 20-34. https://doi.org/10.1177/002216786100100104
Moustakas, C. (1994). Existential psychotherapy and the interpretation of dreams. Northvale, NJ: Jason Aronson.
Κάλφας, Β., Κοπιδάκης Μ., Κυρτάτας Δ. (1990). Τα εσόμενα. Η αγωνία της πρόγνωσης τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, εκδ. Καρδαμίτσας.
