A think piece by S.Papadopoulou, MSc.
Πως απαντούμε -τουλάχιστον σήμερα- στο ερώτημα: τι σημαίνει ψυχοθεραπεία; και ποιος ο ρόλος του θεραπευτή; Εξαιρετικά ενημερωμένες αναγνώσεις και εξαιρετικά εύστοχες απαντήσεις έχουν δοθεί κατα καιρούς στα παραπάνω ερωτήματα. Ενδέχεται βέβαια, σε κάποιον βαθμό για τον εκάστοτε θεραπευτή αλλά και τον εκάστοτε θεραπευόμενο η απάντηση να είναι τελικά προσωπική και βιωματική. Πάντα αξίζει ωστόσο να κάνουμε μαζί αυτόν τον μικρό αναστοχασμό. Για εμένα σήμερα, η ψυχοθεραπεία ορίζεται πρωτίστως ως μια μορφή τέχνης. Τέχνη με συγκεκριμένες ποιότητες ωστόσο, οι οποίες έχουν περιγραφεί θεωρητικά αλλά και εμπειρικά από τις διάφορες μεγάλες σχολές της ψυχολογίας. Μπορούμε να επιχειρήσουμε λοιπόν μια κάποια πολύ σύντομη αναφορά στις διάφορες θεωρίες που αποτελούν τον φακό μέσα από τον οποίο κατανοούμε εδώ σε αυτό “το μικρό κομμάτι γης”, σε αυτό το κείμενο την έννοια της ψυχοθεραπείας.
Τέχνη και τεχνική
Στο Εγχειρίδιο Πολιτικής του ο Αμερικανικός Σύλλογος (Αmerican Psychological Association), προκειμένου να περιγράψει τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας παραθέτει τον εξής λειτουργικό ορισμό (ΑΡΑ, 2012). Κατ’ουσίαν ψυχοθεραπεία ορίζεται ως η εφαρμογή των ποικίλων αρχών και τεχνικών της επιστήμης της ψυχολογίας με στόχο να βοηθηθούν οι εκάστοτε θεραπευόμενοι. Οι τελευταίοι αναζητούν αρωγή προκειμένου να τροποποιήσουν τους τρέχοντες τρόπους σκέψης τους, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές τους προς πιο λειτουργικές και ανακουφιστικές για τους ίδιους κατευθύνσεις. Ως ψυχοθεραπεία λοιπόν μοιάζει να νοείται μια στοχευμένη ψυχολογική παρέμβαση ή μια έκφανση εφαρμοσμένης ψυχολογίας. Οι ορισμοί αυτοί αν και τεχνικώς εύστοχοι μας παραθέτουν ωστόσο το περίγραμμα της φύσης της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας. Ακριβώς όπως το κάδρο ή η κορνίζα ενός πίνακα· γιατί βεβαίως μια κορνίζα περιγράφει τα όρια του πίνακα, αποκαλύπτει ωστόσο πολύ λίγα για το ίδιο το έργο, το οποίο και ήρθαν να απολαύσουν οι ενδιαφερόμενοι. Η ψυχοθεραπεία εκπορεύεται μεν από την ερευνητική και θεωρητική παράδοση της ψυχολογίας δεν είναι ωστόσο μια απλή τεχνική παρέμβαση· είναι περισσότερο ίσως τέχνη. Και ως τέχνη έχει και αυτή τις εποχές, της σχολές της και τα ρεύματα της: η ψυχαναλυτική σχολή (τέλη 19ου αι.) με όλα τα παρακλάδια αυτής, η γνωσιακή –συμπεριφορική (αρχής γενομένης από τη δεκαετία 1960), η ανθρωποκεντρική προσέγγιση, οι συστημικές θεραπείες, η υπαρξιακή – φαινομενολογική σχολή κ.ο.κ (American Psychological Association [ΑΡΑ], 2009). Ορίζοντας την ψυχοθεραπεία λοιπόν περισσότερο σαν τέχνη μπορούμε ίσως τώρα να επιχειρήσουμε μια απάντηση στο επόμενο φυσικό ερώτημα: τι είδους τέχνη είναι αυτή; Ποιές είναι οι ιδιαίτερες ποιότητες της; οι ιδιότητες της;. Σήμερα σκέπτομαι πως η ψυχοθεραπεία είναι τέχνη διαλεκτική, τέχνη σχεσιακή και τέχνη νοηματοδότησης.
Λόγος και σχέση
Η ψυχοθεραπεία είναι μια διαδικασία διαλεκτική γιατί ασκείται με βασικό εργαλείο το λόγο. Όπως εξηγεί ο ίδιος ο Freud στην «Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση» (Φρόυντ, 1969/1996) στην ψυχαναλυτική θεραπεία –σε αντίθεση με την παραδοσιακή ιατρική διαγνωστική πρακτική- τα δρώμενα έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή λόγων μεταξύ του αναλυόμενου και θεραπευτή. Ο πρώτος μιλάει με τις λέξεις, το σώμα και με τη σιωπή του για τις επιθυμίες, τους λογισμούς, τα συναισθήματα, τα παλαιότερα βιώματα και τις σημερινές εμπειρίες του. Ο δεύτερος ακούει και ανταπαντά προτρέποντας, ρωτώντας, παρέχοντας εξηγήσεις, στρέφοντας προσεκτικά την προσοχή του αναλυόμενου προς κάποια κομμάτια της πληροφορίας που έχει ή δεν έχει δώσει. “Πρωταρχικά τα λόγια ήταν μαγεία […] Με τα λόγια μπορεί ένας άνθρωπος να κάνει τον άλλον ευτυχισμένο ή να τον οδηγήσει στην απόγνωση” (Φρόυντ, 1969/1996, σελ. 21).
Σε ένα δεύτερο επίπεδο η ψυχοθεραπεία είναι και μια τέχνη σχεσιακή διότι απαιτεί την (συν) ύπαρξη δυο προσώπων μέσα σε ένα ορισμένο χωρο-χρόνο με ορισμένο συμβόλαιο, το θεραπευτικό (Sheperis, 2017). Πράγματι, ανεξαρτήτως της εκπαίδευσης του θεραπευτή και της τεχνικής που θα ακολουθηθεί μέσα στην θεραπεία, όλες οι σχολές συμφωνούν ότι η θεραπευτική σχέση είναι η ικανή και αναγκαία συνθήκη για να φέρει καρπούς η θεραπευτική προσπάθεια (Saeed, 2000). Πέρα ωστόσο από τέχνη σχεσιακή και διαλεκτική προσεγγίζουμε το ερώτημα του τι εστί ψυχοθεραπεία περιγράφοντας την επιπλέον ως μια μορφή τέχνης η οποία ασχολείται με την κατασκευή –την συγκατασκευή για την ακρίβεια όπως θα δούμε παρακάτω- προσωπικών νοημάτων.
Εαυτός και νέες νοηματοδοτήσεις
Κάθε ψυχοθεραπευτική σχολή βασίζεται σε μια συγκεκριμένη θεωρία, η οποία ασχολείται με τη σύνδεση μεταξύ των δυσκολιών των ανθρώπων και των υποθετικών αιτιών (Locher και συν., 2019). Παρά τις διαφορές τους ωστόσο όλες προωθούν και στοχεύουν ρητά ή σιωπηρά σε έναν ουσιαστικό μετασχηματισμό του τρόπου με τον οποίο σήμερα οι θεραπευόμενοι νοηματοδοτούν δηλαδή κατανοούν τον εαυτό τους, τον κόσμο και τις δυσκολίες τους (Wampold, 2007). Όλες οι σχολές συμμερίζονται κατ’ ουσίαν, τον ίδιο στόχο: πως θεραπευτής και θεραπευόμενος θα συν-δημιουργήσουν τελικά νέα νοήματα∙ νοήματα για το πώς βιώνει ο θεραπευόμενος τον εαυτό και το πάσχειν αυτού με στόχο να αποτολμήσει τελικά βελτιωτικές ενέργειες (Georganda, 2019).
Σε αυτό το επίπεδο λοιπόν, η βασική δουλειά της ψυχοθεραπείας αφορά στην ανακάλυψη του πως κατασκευάζουμε τα προσωπικά μας νοήματα σήμερα και πως θα μπορούσαμε να μετασχηματίσουμε αυτά τα νοήματα σε κάτι περισσότερο προσαρμοστικό, ταιριαστό ή ανακουφιστικό ενδεχομένως. Για την κλασική Φροϋδική παράδοση (Chung & Hyland, 2011) η ψυχή του ανθρώπου αποτελεί ένα εσωτερικό σύστημα τριών δυνάμεων (υπερεγώ, εγώ και το αυτό) και ένα πεδίο συγκρούσεων μεταξύ των αναγκών και των τάσεων αυτών των δυνάμεων. Αυτές οι συγκρούσεις είναι κατά κύριο λόγο ασυνείδητες, συμβαίνουν δε κατά την ανάπτυξη του παιδιού και η επίλυσή τους αποτελεί αναγκαίο κακό καθώς με αυτόν τον τρόπο ο μικρός άνθρωπος θα οδηγηθεί στην κατάκτηση κάθε αναπτυξιακού του σταδίου και στη δόμηση μιας ώριμης προσωπικότητας. Μοιραία ωστόσο πολλές συγκρούσεις μπορεί να μείνουν ανεπίλυτες τελικά και τότε μέσα στην ψυχή γεννάται πληθώρα ψυχικών δυσκολιών (Cooper, 2016).
Αυτή η πρώτη πρώτη θεωρία της προσωπικότητας αποτέλεσε το πρωτογενές υλικό με το οποίο οι μετέπειτα θεωρητικοί εμπλούτισαν την ψυχαναλυτική παράδοση. Οι Adler, Horney, Jung και Erikson έδωσαν με κάποιον τρόπο έμφαση στις εξωτερικές δυνάμεις που διαμορφώνουν το άτομο. Οι οικογενειακές σχέσεις, ο μητρικός δεσμός, η αλληλεπίδραση με του άλλους καθορίζουν τις πρώιμες εμπειρίες του παιδιού και δομούν τελικά τα πρώτα προσωπικά νοήματα (Georganda, 2019). Κατ’ουσίαν καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπει και αξιολογεί τον εαυτό του καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ζει, εργάζεται, σχετίζεται. Νοήματα μη λειτουργικά εκφράζονται με ψυχικές δυστοκίες όπως το σύμπλεγμα κατωτερότητας κατά Adler ή το ασυνείδητο άγχος κατά την Karen Horney. Τι μπορούμε να κρατήσουμε από αυτή την πλούσια παράδοση; Ίσως ότι ο άνθρωπος είναι το σχεσιακό παρελθόν του. Αυτές οι σχέσεις γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας κάπου μέσα του, φορά τη φορά, εμπειρία την εμπειρία προκειμένου να χτιστεί η αίσθηση του ποιός είμαι και πώς βλέπω τον εαυτό και τον κόσμο μου;. Το αποτέλεσμα αυτής της επεξεργασίας είναι πολλές φορές συγκρουσιακό και δύσκολο και αυτό καλείται να ζυμώσει, μετασχηματίσει και επαναδιαπραγματευθεί εν γένει η ψυχοθεραπεία (Georganda, 2019).
Συγγενής σε κάποιο βαθμό και στην ουσία της τουλάχιστον με αυτή τη θεώρηση των ψυχικών δυσκολιών είναι και η γνωσιακή-συμπεριφορική παράδοση. Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι όταν οι γνωσιακοί κάνουν λόγο για δυσλειτουργικές γνωσίες (Cristea και συν., 2015) ομιλούν για κάποιες συγκεκριμένες μη ρεαλιστικές πεποιθήσεις που έχουν ενστερνιστεί οι άνθρωποι για τον εαυτό και τον κόσμο τους. Αυτές δε έχουν τις ρίζες τους στα πρώτα χρόνια της ζωής μέσα στην οικογένεια και είναι τόσο καλά μαθημένες ώστε εφαρμόζονται πια από τους ανθρώπους ως αξιώματα ζωής χωρίς να υπόκεινται στην παραμικρή κριτική (Pretzer & Beck, 2004). Άρα παρατηρούμε και εδώ την ίδια περίπου στάση: οι πρώτες σχεσιακές εμπειρίες μαθαίνουν στον άνθρωπο ποιος είναι· νοήματα τα οποία εσωτερικεύονται βαθιά. Η ψυχοθεραπεία με τον ίδιο τρόπο και στην γνωσιακή-συμπεριφορική παράδοση είναι εκείνη η εργαλειοθήκη που εκπαιδεύοντας τον θεραπευόμενο του δίνει τις δεξιότητες που χρειάζεται ώστε να αμφισβητήσει τις μαθημένες γνωσίες του και να τις αντικαταστήσει με νέα νοήματα και βελτιωμένες καθημερνές πρακτικές.
Τα ίδια πρωτογενή υλικά που αποτελούν τον άνθρωπο συναντούμε με κάποιον τρόπο και στην υπαρξιακή παράδοση, η οποία τηρεί παράλληλα και μια ευρύτερη οπτική. Και εδώ – όπως και με τις προηγηθείσες σχολές- έχουμε την κεντρικότατη έννοια της σύγκρουσης που δημιουργεί το ψυχικώς πάσχειν. Η σύγκρουση ωστόσο στην υπαρξιακή παράδοση αφορά κυρίως την πάλη με τις οντολογικές αγωνίες (Aleksandrovich, 2022). Και εδώ μιλούμε για σχέσεις και παρελθοντικές εμπειρίες: έχουμε το ρίξιμο μέσα σε ένα περιβάλλον σχέσεων και νοηματοδοτήσεων· μια οικογένεια, ένα ιστορικό, πολιτιστικό, κοινωνικό πλαίσιο. Όλα αυτά τα σχεσιακά περιβάλλοντα με τις έντονες επιρροές διαμορφώνουν το πώς νοηματοδοτεί ο άνθρωπος σήμερα τον εαυτό του και ή ανοίγουν ή περιορίζουν τελικά το ρεπερτόριο των επιλογών του (Cooper, 2016). Αυτούς τους περιορισμούς επιλογών καλείται να ανοίξει και μετασχηματίσει ο άνθρωπος μέσα από την ψυχοθεραπευτική του δουλειά (Cooper, 2016). Βασικό εργαλείο; η εκπαίδευσή του αφενός στη διαχείριση αυτής ακριβώς της δυνατότητάς του να επιλέγει ελεύθερα τα του εαυτού και του βίου του, και αφετέρου η εκπαίδευσή του στην ανάληψη της ευθύνης που επιφέρει μια τέτοια ελευθερία. Εν ολίγοις, η διαδικασία της κατασκευής νοημάτων είναι κεντρικής σημασίας και μάλιστα φαίνεται να διαθέτει τουλάχιστον δυο ποιότητες: ελευθερία και ευθύνη (Georganda, 2016).
Επιλογικές σκέψεις
Η ψυχοθεραπεία σήμερα ορίζεται περισσότερο ως μια μορφή τέχνης: τέχνη διαλεκτική και σχεσιακή. Τέχνη η οποία έχει σκοπό να ανακουφίσει τον άνθρωπο θέτοντας το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να αυτό-παρατηρείται, να μεταμορφώνει τα φίλτρα με τα οποία βλέπει τον κόσμο και τελικά να ζει λίγο πιο αυθεντικά μέσα σε μια δεδομένη οντολογική πραγματικότητα: είμαστε όλοι μας ερριμμένοι μέσα σε ένα ιστορικό, βιολογικό, οικογενειακό κλπ. πλαίσιο και γι’αυτό είμαστε απολύτως ελεύθεροι να επιλέξουμε την πορεία μας λαμβάνοντας την πλήρη ευθύνη γι’αυτή. Αυτό είναι το δίχως άλλο ένα έργο δύσκολο για κάθε άνθρωπο και πολλές φορές χρειάζεται μια ζεστή διευκολυντική παρουσία∙ αυτή του θεραπευτή. Ο θεραπευτής στέκει εκεί απέναντι από τον θεραπευόμενο ως ενημερωμένος συνοδοιπόρος (Cooper, 2016), ο οποίος έχοντας χωνέψει εμπειρικά και διανοητικά μια πλούσια θεωρητική βάση, προσπαθεί κάθε φορά να εφαρμόζει τις κατάλληλες δεξιότητες. Στο τέλος ωστόσο της ημέρας, στέκει πρωτίστως ως ένα απλό ανθρώπινο πλάσμα το οποίο μοιράζεται με τον θεραπευόμενο την “ιερή τραγικότητα του υπάρχειν”.
Με αυτή τη σύντομη περιγραφή, μπορούμε ίσως να διερωτηθούμε και ο καθένας προσωπικά τι σημαίνει για εμένα μια ψυχοθεραπευτικό δουλειά ή καλύτερα μια ψυχοθεραπευτική δέσμευση απέναντι στον εαυτό μας; Τι σκέψεις κάνουμε; Τι υποθέσεις ή εμπειρίες έχουμε να καταθέσουμε;
Βιβλιογραφία
Aleksandrovich, K. I. (2022). Inner Conflict of Personality in the Paradigm of Existential-Phenomenological Ontology. Integrative Psychological and Behavioral Science, 1-27. https://doi.org/10.1007/s12124-021-09663-3
American Psychological Association (2009). Different approaches to psychotherapy. https://www.apa.org/topics/psychotherapy/approaches#
American Psychological Association (2021, August). Recognition of Psychotherapy Effectiveness. https://www.apa.org/about/policy/resolution-psychotherapy#
Chung, M. C., & Hyland, M. E. (2011). History and philosophy of psychology. John Wiley & Sons.
Cooper, M. (2016). Existential therapies. Sage.
Cristea, I. A., Huibers, M. J., David, D., Hollon, S. D., Andersson, G., & Cuijpers, P. (2015). The effects of cognitive behavior therapy for adult depression on dysfunctional thinking: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 42, 62-71. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.08.003
Georganda, E. (2016). Throwness, Freedom And The Will For Authenticity: An Existential/Developmental Approach to Psychotherapy. Existential Analysis: Journal of the Society for Existential Analysis, 27(2).
Georganda, E. T. (2019). Attachment and Affect Regulation Theories and the Existential/Developmental Model. Existential Analysis: Journal of the Society for Existential Analysis, 30(2). https://files.lucentcms.com/files/egeorganda/2019/07/2f019ee2-3af7-49b2-ab7a-db21aa3acb70.pdf
Pretzer, J., & Beck, J. S. (2004). Cognitive therapy of personality disorders: Twenty years of progress. Contemporary cognitive therapy: Theory, research and practice, 299-318.
Saeed S. A. (2000). The Psychotherapy Relationship: Theory, Research, and Practice. The Journal of Psychotherapy Practice and Research, 9(2), 106–107. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3330588/
Sheperis, D. (2017). Therapeutic contract. In J. Carlson, & S. Dermer (Eds.), The sage encyclopedia of marriage, family, and couples counseling (Vol. 4, pp. 1697-1700). SAGE Publications, Inc, https://dx.doi.org/10.4135/9781483369532.n508
Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate: The evidence for what makes psychotherapy work. Routledge.
Φρόυντ, Σ. (1996). Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση (1η εκδ.) Εκδόσεις Επίκουρος, Αθήνα (Πρωτότυπο έργο εκδόθηκε 1969)
